Vào những đêm tháng Tám ấm áp, trẻ em thường ngồi ngoài hiên nhà và ngắm nhìn bãi cỏ. Ngoài bóng tối, những đốm sáng vàng xanh nhỏ xíu cứ nhấp nháy liên hồi. Con người đã ngắm nhìn những ánh sáng ấy từ hàng ngàn năm nay. Rất lâu trước khi có đèn đường hay màn hình ti vi, các gia đình thường ngồi quây quần bên ngoài sau khi mặt trời lặn. Bóng tối lúc đó rất yên tĩnh. Khi những con bọ phát sáng bay lượn qua các tán cây, mọi người đã sáng tác ra những bài hát về chúng. Họ hát ru để đưa các em bé vào giấc ngủ. Họ hát các khúc ca dân gian khi thu hoạch mùa màng. Họ viết thơ về việc mùa hè trôi qua nhanh thế nào.
Ngay trong tuần này, vào ngày 1 và ngày 2 tháng Tám năm 2026, các thành viên của trang Alitaptap đã nhìn thấy đom đóm ở khắp mọi nơi trên bản đồ. Ai đó đã ghi lại sự xuất hiện của loài Common Eastern Firefly trên Đại lộ Lafayette ở Thành phố New York. Một người khác phát hiện ra đom đóm Sneaky Elf trên Phố 19 ở Louisville, Kentucky. Cách đó hàng ngàn dặm ở Jacareí, Brazil, một quan sát viên đã ghi nhận loài Aspisoma physonotum. Tại Kokkila, Phần Lan, có người tìm thấy một con European Glow-worm trong bãi cỏ. Dù chúng ta sống ở những nơi khác nhau và nói những ngôn ngữ khác nhau, tất cả chúng ta đều có chung một thói quen. Chúng ta dừng lại, nhìn vào bóng tối và cảm thấy vui mừng khi thấy một vật gì đó đang phát sáng.
Bài hát Alitaptap ở Philippines
Trang web của chúng tôi được đặt tên là Alitaptap. Đó là từ tiếng Tagalog chỉ con đom đóm ở Philippines. Trên các hòn đảo ở Philippines, đom đóm thường tập trung trên những cây đước lớn dọc theo các dòng sông yên tĩnh. Hàng trăm hoặc hàng ngàn con cùng chớp sáng vào một thời điểm chính xác. Cả cái cây bừng sáng lên giống như một bụi cây xanh rực rỡ trong đêm.
Các bậc phụ huynh và ông bà người Philippines thường hát ru về những loài côn trùng phát sáng này. Trong những bài hát truyền thống cũ, người mẹ hát cho đứa con đang buồn ngủ nghe về con alitaptap bay lơ lửng trên các cánh đồng lúa. Bài hát dặn em bé hãy nghỉ ngơi trong lúc chú bọ mang chiếc đèn nhỏ của mình bay qua bầu trời buổi tối.
Những bài hát này cho chúng ta thấy con người ngày xưa từng sống gần gũi với thiên nhiên ra sao. Những ngôi nhà ở các vùng quê cũ có các cửa sổ lớn mở rộng làm bằng gỗ và thảm đan. Cửa sổ luôn mở để đón những làn gió đêm mát mẻ thổi vào nhà. Mọi người không có đèn điện hay màn hình ti vi sáng chói. Khi mặt trời lặn, ngôi nhà trở nên tối thum thủm và yên tĩnh. Trẻ em nhìn qua những ô cửa sổ mở có thể thấy đom đóm bay lơ lửng ngay sát những bức tường. Đom đóm không phải là một loài bọ hiếm hoi ẩn mình trong khu rừng xa xôi. Nó là một vị khách quen thuộc ghé thăm giờ đi ngủ mỗi tối bay qua khoảng sân nhà.
Những câu chuyện cổ tích cũ của Philippines cũng kể về nguồn gốc của loài đom đóm. Trong một câu chuyện phổ biến, một ngôi sao dịu dàng rơi từ bầu trời đêm xuống khu rừng. Nó quá nhỏ để có thể bay ngược trở lại mặt trăng. Thay vào đó, nó biến thành một chú bọ cánh cứng nhỏ mang theo mảnh ánh sáng của riêng mình trên chiếc bụng. Những câu chuyện như thế này cho trẻ em thấy rằng ngay cả những sinh vật nhỏ bé cũng có điều gì đó đặc biệt bên trong chúng.
Nhật Bản và bài hát về nguồn nước ngọt lành
Ở Nhật Bản, đom đóm được gọi là hotaru. Một trong những bài hát thiếu nhi nổi tiếng nhất ở Nhật Bản có tên là Hotaru Koi. Tiêu đề đó có nghĩa là "Đom đóm ơi, hãy đến đây." Trẻ em Nhật Bản đã hát bài ca này trong hàng trăm năm khi chơi đùa ngoài trời vào những buổi tối mùa hè ấm áp.
Lời bài hát rất đơn giản: "Đom đóm ơi, hãy đến đây! Nước ở đằng kia thì đắng. Nước ở đằng này thì ngọt. Đom đóm ơi, hãy đến đây!"
Tại sao trẻ em lại hát về nước ngọt và nước đắng? Bài hát ngắn này chứa đựng một bí mật quan trọng về cách sinh sống của loài đom đóm.
Ấu trùng đom đóm là những chú bọ non nở ra từ trứng. Hầu hết ấu trùng đom đóm sống trong đất ẩm, rêu ướt hoặc dọc theo bờ của các dòng suối trong lành và ruộng lúa. Đom đóm Nhật Bản đẻ trứng gần dòng nước chảy. Ấu trùng nhỏ nở ra và bò xuống suối. Ở dưới nước, chúng săn những con ốc nhỏ để làm thức ăn.
Nếu một dòng suối bị ô nhiễm bởi rác thải hoặc hóa chất, những con ốc sẽ chết. Nguồn nước trở nên không an toàn, hay là "đắng," đúng như lời bài hát. Khi nước bẩn, ấu trùng đom đóm không thể sống sót. Chúng cần nguồn nước sạch, tươi mát và "ngọt lành" để lớn lên thành đom đóm trưởng thành. Rất lâu trước khi các nhà khoa học nghiên cứu ô nhiễm nguồn nước bằng các bộ dụng cụ thử nghiệm hóa học, những người bình thường đã nhận ra rằng đom đóm chỉ sống ở gần các con suối sạch. Bài hát thiếu nhi thực ra là một bài học về môi trường sống lành mạnh. Nó nhắc nhở mọi người rằng đom đóm cần nước sạch để duy trì sự sống.
Tại sao đom đóm gợi nhắc chúng ta về mùa hè và kí ức
Ở nhiều nơi trên thế giới, đom đóm trưởng thành có vòng đời rất ngắn. Hầu hết đom đóm trưởng thành chỉ sống từ hai đến bốn tuần. Trong vài tuần ngắn ngủi đó, chúng phải tìm bạn đời, đẻ trứng và tránh các loài ăn thịt như ếch và nhện. Chúng dành gần như toàn bộ cuộc đời dưới dạng ấu trùng ẩn nấp dưới lòng đất hoặc trong gỗ mục. Thời gian bay lượn và phát sáng khi trưởng thành của chúng rất ngắn ngủi.
Bởi vì đom đóm xuất hiện vào giữa mùa hè và biến mất rất nhanh, các nhà văn và nhạc sĩ thường liên kết chúng với kí ức. Trong thơ ca Nhật Bản, từ hotaru là một biểu tượng kinh điển cho giữa mùa hè. Nhìn thấy đom đóm chớp sáng gợi cho mọi người nhớ rằng những ngày hè trôi qua rất nhanh. Nó khiến họ nghĩ về những mùa hè đã qua, những người bạn cũ và những người thân yêu đang ở nơi xa.
Ở Bắc Mỹ, nhiều bài hát dân gian và nhạc đồng quê nhắc đến đom đóm theo cách tương tự. Các ca sĩ miêu tả cảnh ngồi ngoài hiên nhà với ông bà, bắt đom đóm cho vào lọ thủy tinh và ngắm nhìn ánh sáng mờ dần đi. Đom đóm trở thành biểu tượng của chính tuổi thơ. Nó gợi nhắc chúng ta về những đêm mùa hè yên bình khi cuộc sống thật đơn giản và chậm rãi.
Những ngôi sao đất và ngọn đèn cổ tích ở châu Âu
Đom đóm và bọ phát sáng cũng xuất hiện trong các câu chuyện châu Âu. Tại Vương quốc Anh, Pháp và Bắc Âu, loài côn trùng phát sáng phổ biến nhất là European Glow-worm. Khác với đom đóm Bắc Mỹ, con cái của loài này không thể bay. Chúng đậu trên các ngọn cỏ và phát ra ánh sáng xanh ổn định để thu hút những con đực đang bay lượn.
Vào ngày 31 tháng Bảy năm 2026, một người dùng Alitaptap đã phát hiện ra một con European Glow-worm ở Watford, Anh. Vào ngày 1 tháng Tám, một người dùng khác đã ghi nhận loài này ở Kokkila, Phần Lan. Vào ngày 2 tháng Tám, một quan sát viên đã ghi lại một con ở Manigod, Pháp.
Cách đây hàng trăm năm, những người đi dạo trên những con đường đồng quê tối tăm ở châu Âu đã nhìn thấy những ánh sáng xanh ổn định này chiếu rọi trên bãi cỏ. Họ không hiểu làm thế nào một chú bọ nhỏ bé có thể tạo ra ánh sáng mà không cần lửa. Trong những bài thơ và câu chuyện cổ, các nhà văn gọi chúng là "bọ phát sáng," "ngôi sao đất" hay "ngọn đèn cổ tích." Những người kể chuyện nói rằng các nàng tiên dùng bọ phát sáng làm đèn lồng để thắp sáng những lối đi bí mật của họ qua khu rừng vào ban đêm. Những câu chuyện khác cảnh báo du khách không bao giờ được bước chân lên những ánh sáng xanh ấy, nếu không các thần rừng sẽ nổi giận.
Những câu chuyện này nghe có vẻ giống như những câu chuyện cổ tích đơn giản ngày nay. Nhưng chúng lại mang một mục đích quan trọng. Chúng khiến mọi người phải bước đi thật cẩn thận dọc theo những con đường tối. Điều đó giúp bảo vệ những con cái không có cánh đang ngồi an toàn trong bãi cỏ.
Tiếp nối khúc ca cùng Alitaptap
Ngày nay, thế giới của chúng ta trông rất khác so với thế giới trong những bài hát cũ đó. Đèn đường điện rực rỡ thắp sáng các con đường. Những xa lộ trải nhựa thay thế cho những lối đi đất cỏ dại. Nhiều dòng suối chạy qua các ống cống bê tông ngầm dưới lòng đất. Chính vì những thay đổi này, đom đóm đang gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tìm kiếm bầu trời tối và những nơi sạch sẽ để sinh sống.
Khi bạn ghi lại một lần quan sát trên Alitaptap, bạn đang làm một việc rất giống với những nhạc sĩ cổ xưa đó. Bạn đang dành thời gian để dừng lại, quan sát và chú ý đến thế giới tự nhiên xung quanh mình.
Hãy nhìn vào những lần quan sát chỉ trong ngày hôm qua thôi. Ai đó ở Rouyn-Noranda, Quebec đã ghi nhận một con Winter Firefly. Một quan sát viên ở Glen Rose, Texas đã phát hiện ra Pleotomus pallens. Một người đóng góp khác ở Linville, Bắc Carolina đã ghi lại loài Smokies Synchronous Firefly trên những ngọn núi. Mỗi chiếc ghim trên bản đồ là một nốt nhạc nhỏ trong một khúc ca toàn cầu đang ngày càng lớn lên.
Bằng cách lập bản đồ nơi đom đóm sinh sống ngày nay, chúng ta giúp các nhà khoa học bảo vệ ngôi nhà của chúng. Chúng ta giúp đảm bảo nguồn nước luôn ngọt lành và những đêm tối đủ độ để đom đóm tỏa sáng. Nhờ đó, trẻ em hàng trăm năm sau vẫn có thể nhìn qua cửa sổ, ngắm nhìn một tia lửa xanh nhỏ xíu bay lơ lửng trong bóng tối và cất cao tiếng hát chào đón đêm hè.