Từ ngữ là những thứ rất thú vị. Chúng cho chúng ta biết cách con người nhìn nhận thế giới. Khi bạn nhìn thấy một loài côn trùng có thể tự phát ra ánh sáng, các ngôn ngữ khác nhau sẽ gọi nó bằng những cái tên hoàn toàn riêng biệt. Ở Philippines, mọi người gọi đom đóm là alitaptap. Từ này nghe rất dịu dàng. Nó trượt nhẹ trên đầu lưỡi và gợi lên hình ảnh những tia lửa nhỏ đang nhảy múa gần bờ sông và những cánh đồng ấm áp. Trên khắp thế giới, các ngôn ngữ khác có những từ đặc biệt của riêng họ dành cho loài bọ phát sáng này. Mỗi cái tên đều chứa đựng một câu chuyện về cách con người chú ý đến chúng trong đêm tối.
Hãy nhìn vào cách mọi người gọi tên đom đóm ở các quốc gia khác nhau. Vào ngày 22 tháng 9 năm 2026, một nhà khoa học cộng đồng đã phát hiện ra một con đom đóm có tên là Pyrocoelia rufa ở Sejong, Hàn Quốc. Trong tiếng Hàn, đom đóm thường được gọi là bannitbul. Cái tên đó nối liền chúng với màn đêm và ngọn lửa. Đó là một cách miêu tả trực tiếp những gì bạn thấy khi nhìn ra cánh đồng tối và phát hiện một đốm than nhỏ đang di chuyển trong không khí. Bạn không cần một cuốn từ điển cầu kỳ nào để hiểu ý nghĩa của cái tên đó. Bạn chỉ cần ngắm nhìn chú côn trùng phát sáng.
Ngôn ngữ thường tập trung vào các giai đoạn sống khác nhau của loài côn trùng. Ở một vài nơi tại châu Âu, người ta dùng những từ chỉ giai đoạn bò trượt của sinh vật thay vì chỉ nhắc đến con trưởng thành biết bay. Vào ngày 21 tháng 9 năm 2026, các quan sát viên đã ghi lại hình ảnh loài Giòi phát sáng châu Âu ở Bovec, Slovenia và tại Darmstadt, Đức. Một quan sát khác đến từ Savitaipale, Phần Lan vào ngày 20 tháng 9. Bằng tiếng Anh, những động vật này được gọi là glow-worms vì con cái trông giống như những con giòi nhỏ biết phát sáng. Chúng không bay lượn như loài bọ thông thường. Chúng ở sát mặt đất và tỏa ra một thứ ánh sáng đều đặn để thu hút bạn tình. Những cái tên được đặt cho chúng trong các ngôn ngữ châu Âu thường làm nổi bật hình dáng giống loài giòi và ánh sáng dịu êm ấy.
Ngôn ngữ cũng lưu giữ những bất ngờ thú vị. Ở Bắc Mỹ và Canada, mọi người thường nhắc đến những đêm hè khi nghĩ về các loài bọ phát sáng. Nhưng tháng Chín lại mang đến một sinh vật hoàn toàn khác. Các quan sát viên vào ngày 23 tháng 9 năm 2026 đã ghi nhận nhiều loài Đom đóm mùa đông dọc theo Cao tốc 132 ở Greater Madawaska, Ontario. Nhiều cá thể Đom đóm mùa đông hơn nữa đã được phát hiện ở Somersworth, New Hampshire và tận đảo Hoàng tử Edward. Hãy thử nghĩ về cái tên đó trong một lát. Đom đóm mùa đông. Nghe có vẻ gần như bất khả thi. Hầu hết mọi người nghĩ đom đóm chỉ xuất hiện khi thời tiết nóng bức vào tháng Bảy. Thế nhưng những chú bọ nhỏ bé này vẫn hoạt động khi không khí trở nên se lạnh. Tên thông thường của chúng cho bạn biết ngay rằng chúng phá vỡ các quy tắc thông thường của lịch trình loài côn trùng.
Khi con người đặt tên cho động vật, họ thường để ý đến thói quen hoặc hình dáng. Ở Brazil, một quan sát viên đã ghi lại hình ảnh con Amydetes lucernula ở Piracicaba vào ngày 21 tháng 9 năm 2026. Các nhà khoa học sử dụng tên tiếng La-tinh như vậy để mọi thứ rõ ràng giữa các quốc gia khác nhau. Nhưng tên địa phương lại kể một câu chuyện gần gũi hơn. Chúng kết nối con người với chính mảnh đất hoặc dòng sông nơi loài côn trùng sinh sống. Khi bạn ghi lại một lần quan sát trên Alitaptap, bạn đang đóng góp phần nhỏ của mình vào cách chúng ta thấu hiểu những sinh vật này. Bạn đang đặt tên cho đúng nơi mà một tia lửa sống động xuất hiện trong khu phố của bạn.
Tên gọi rất quan trọng vì chúng giúp chúng ta biết quan tâm đến mọi thứ. Nếu một loài côn trùng chỉ là một con bọ, mọi người có thể dẫm bẹp hoặc phớt lờ nó. Nhưng khi một loài côn trùng có cái tên nên thơ như alitaptap, hay cái tên bất ngờ như Đom đóm mùa đông, nó giống như một người hàng xóm vậy. Nó có nét tính cách của riêng mình. Nó trở thành một phần của cảnh quan địa phương. Mọi người viết thơ về chúng. Họ kể những câu chuyện bên đống lửa trại về nguồn gốc của những ánh sáng rực rỡ. Truyện dân gian ở nhiều nơi coi đom đóm là những linh hồn lang thang hoặc những chiếc đèn lồng nhỏ do các nàng tiên để lại. Trong khi khoa học cho chúng ta biết sự thật hóa học về cách phần đuôi của chúng tạo ra ánh sáng lạnh không có nhiệt, những câu chuyện cũ và tên gọi địa phương nhắc nhở chúng ta lý do tại sao chúng ta lại yêu mến chúng ngay từ đầu.
Ngôn ngữ thay đổi theo thời gian và những từ mới được bổ sung khi chúng ta học hỏi thêm nhiều điều. Ngày nay, các nhà khoa học cộng đồng sử dụng bản đồ kỹ thuật số và tọa độ địa lý để theo dõi nơi đom đóm sinh sống. Chúng ta sử dụng tiếng Anh, tiếng Tagalog, tiếng Hàn, tiếng Tây Ban Nha và nhiều ngôn ngữ khác để chia sẻ những gì mình nhìn thấy. Một quan sát được ghi lại ở Castellon, Tây Ban Nha vào ngày 20 tháng 9 năm 2026 sử dụng tên địa phương bằng tiếng Tây Ban Nha cho loài Giòi phát sáng nhạt Địa Trung Hải. Một quan sát khác ở Đài Bắc, Đài Loan vào cùng ngày ghi nhận sự hiện diện của loài Lamprigera yunnana. Vượt qua mọi biên giới, con người đều có chung sự tò mò. Chúng ta nhìn thấy một ánh sáng trong bóng tối và chúng ta muốn đặt cho nó một cái tên.
Lần tới khi bạn nhìn vào bản đồ Alitaptap và thấy một dấu chấm mới xuất hiện ở Ohio, Bắc Carolina hoặc Hàn Quốc, hãy nghĩ về những từ ngữ mà người dân ở đó sử dụng. Mỗi ngôn ngữ nắm bắt một khía cạnh khác nhau của thực tế. Dù bạn gọi chúng là fireflies, glow-worms, alitaptap hay bannitbul, bạn đang nhắc đến cùng một loài côn trùng mỏng manh và kỳ diệu. Chúng dựa vào những đêm tối và môi trường sống trong lành để sinh tồn. Học tên của chúng là bước đầu tiên để đảm bảo rằng những ánh sáng đó không bao giờ vụt tắt.