Hát trong đêm tối
Từ rất lâu trước khi đèn đường thắp sáng vỉa hè thành phố, ban đêm thực sự rất tối. Khi mặt trời lặn, các gia đình thường ngồi hiên nhà hoặc mở cửa sổ phòng ngủ để đón gió mát. Ở nhiều nơi trên thế giới, người lớn hát những bài ru đơn giản để giúp trẻ em dễ ngủ trong cái nóng. Thường thì những bài hát ấy kể về những chú bọ nhỏ phát sáng bay qua khu vườn.
Ở Philippines, từ chỉ đom đóm là alitaptap. Những bài dân ca cũ bằng tiếng Tagalog và các ngôn ngữ địa phương khác nhắc đến alitaptap như một người bạn hiền hòa. Ánh sáng ấy không hề đáng sợ. Đó là một đốm sáng vàng hoặc xanh dịu nhẹ bay lơ lửng trên những cánh đồng lúa ẩm ướt, bờ sông và lá chuối. Cha mẹ hát về chú đom đóm bay lượn trên sân nhà để xoa dịu những đứa trẻ sợ bóng tối.
Âm nhạc cho chúng ta thấy con người ngày xưa từng cảm nhận thế nào về tự nhiên. Khi nhìn vào lời những bài hát cũ, bạn sẽ thấy ngay rằng đom đóm không chỉ là loài côn trùng thú vị để ngắm nhìn mỗi năm một lần. Chúng là một phần bình thường trong cuộc sống hằng ngày. Mọi người mong chờ chúng vào mỗi mùa hè, giống như mong chờ những cơn mưa ấm áp và trái cây chín.
Nước ngọt và đồng dao về đom đóm
Ở Nhật Bản, hầu như mọi học sinh đều thuộc một bài đồng dao nổi tiếng mang tên Hotaru Koi. Trong tiếng Nhật, hotaru nghĩa là đom đóm, còn koi nghĩa là hãy đến đây. Bài hát có giai điệu bắt tai mà nhiều thế hệ trẻ em vẫn hát khi đi dạo ngoài trời lúc hoàng hôn.
Khi dịch sang tiếng Anh, bài hát có ý nghĩa thế này: "Đến đây nào, đom đóm ơi! Nước ở đằng kia thì đắng. Nước ở đằng này thì ngọt! Đến đây nào, đom đóm ơi, hãy nhìn ánh sáng rực rỡ!"
Câu hát giản dị về nước ngọt và nước đắng ấy thực ra lại rất đúng khoa học. Ấu trùng đom đóm sống trên mặt đất hoặc gần các bờ suối và ao hồ. Chúng cần đất ẩm và nước ngọt trong lành, không bị ô nhiễm để sinh sống. Nếu một dòng suối trở nên bẩn hoặc đầy hóa chất độc hại, nước sẽ trở nên cay độc. Ốc sên và giun nhỏ không thể sống trong nước bẩn, điều đó có nghĩa là ấu trùng đom đóm sẽ không có gì để ăn. Bài hát cổ nhắc nhở chúng ta rằng đom đóm tập trung ở những nơi nước sạch và tươi mát.
Trẻ em ở Nhật Bản từng làm những chiếc lồng cỏ nhỏ hoặc cầm đèn lồng giấy nhẹ nhàng để ngắm đom đóm ở cự ly gần trong vài phút. Các em hát để thu hút chúng, ngắm những tia chớp sáng, rồi mở lồng để thả chúng bay về đêm tối.
Những bài hát cũ nói gì về cuộc sống
Những bài dân ca cũ khắp châu Á, châu Âu và châu Mỹ cho thấy con người từng sống gần gũi với thiên nhiên thế nào. Nhà cửa được bao quanh bởi những con mương rậm rạp, khu vườn rau nhỏ, thùng đựng nước mưa và cỏ cao. Những không gian lộn xộn đó là ngôi nhà hoàn hảo cho đom đóm.
Ngày nay, nhiều sân sau có bãi cỏ được cắt tỉa gọn gàng, lối đi lát đá và đèn pha sáng rực. Nhưng trên bản đồ Alitaptap, các nhà khoa học cộng đồng đang chứng minh rằng đom đóm vẫn ở quanh chúng ta khi chúng ta cho chúng không gian. Ngay tuần này, vào ngày 13 tháng 8 năm 2026, một người quan sát thuộc Alitaptap đã ghi nhận một con Bọ cánh cứng đom đóm miền Đông tại Dormont, Pennsylvania. Vào cùng ngày hôm đó, một người khác phát hiện một con trên Phố Bay View tại Newburgh, New York, và một người dùng ở Đức đã ghi nhận một con Sâu phát sáng châu Âu ngay tại Berlin.
Cũng vào ngày 13 tháng 8 năm 2026, một người quan sát đã vẽ bản đồ một con Sâu phát sáng nhạt Địa Trung Hải ở Ludiente, Tây Ban Nha. Khi nhìn vào những địa điểm đó, bạn nhận ra rằng con người ở các thị trấn và thành phố đang nhìn thấy chính xác những loài côn trùng từng truyền cảm hứng cho các nhạc sĩ dân gian hàng trăm năm trước.
Lời ca cổ thường nhắc đến nơi đom đóm thích nghỉ ngơi. Các bài hát kể về việc chúng trốn dưới những chiếc lá thấp vào ban ngày và bay lên từ đám cỏ cao ngay khi hoàng hôn buông xuống. Người xưa lúc đó không cần phải lái xe đi xa đến khu bảo tồn thiên nhiên để ngắm đom đóm. Họ chỉ cần bước ra khu vườn nhà.
Vì sao đom đóm gắn liền với mùa hè và sự mất mát
Vì sao đom đóm lại xuất hiện nhiều trong thơ ca và những bài dân ca buồn? Vì sao không phải tất cả bài hát đều là những giai điệu vui tươi?
Một phần câu trả lời đến từ vòng đời ngắn ngủi của một con đom đóm trưởng thành. Đom đóm dành phần lớn cuộc đời mình - đôi khi lên đến hai năm - dưới dạng một ấu trùng ẩn nấp bò trong bùn hoặc dưới vỏ cây. Nhưng một khi chúng mọc cánh và bắt đầu phát sáng, chúng thường chỉ sống từ hai đến bốn tuần. Toàn bộ cuộc đời trưởng thành của chúng được dùng để tìm bạn tình trước khi mùa hè kết thúc.
Vì mùa phát sáng trôi qua quá nhanh, các nhạc sĩ dùng đom đóm làm biểu tượng cho những khoảnh khắc quý giá và ngắn ngủi. Một tia chớp đom đóm kéo dài chưa đầy một giây. Nếu bạn chớp mắt, bạn sẽ bỏ lỡ nó. Điều đó khiến đom đóm trở thành người bạn đồng hành tự nhiên cho các bài hát về ký ức tuổi thơ, những người bạn đã mất, hoặc những ngày cuối của kỳ nghỉ hè.
Chúng ta thấy sự thay đổi theo mùa này đang diễn ra trên bản đồ Alitaptap ngay lúc này. Vào ngày 12 tháng 8 năm 2026, một thành viên đã ghi nhận một con Đom đóm mùa đông ở Cooperstown, New York. Không giống như đom đóm mùa hè, đom đóm mùa đông không phát sáng trên bầu trời tháng Tám nóng bức. Chúng đang chuẩn bị cho những tháng lạnh hơn, nghỉ ngơi trên thân cây nơi cơ thể màu xám sẫm hòa lẫn với lớp vỏ cây.
Xa hơn nữa, vào ngày 11 tháng 8 năm 2026, các nhà quan sát đã báo cáo loài đom đóm Pygoluciola qingyu tại Trang trại Kadoorie ở Hồng Kông, và loài đom đóm cửa sổ vành ở Đài Loan. Ở Argentina và Brazil, người dùng đã ghi nhận đom đóm rùa đốm ở General Sarmiento và Barra de Santo Antônio. Mỗi loài có lịch trình riêng của mình. Nhìn thấy chúng nhắc nhở chúng ta rằng thời gian trôi mau và mùa hè không ở lại mãi mãi.
Giữ cho âm nhạc mãi ngân vang
Khi chúng ta hát một khúc ru xưa hay nghe một câu chuyện về đom đóm, chúng ta đang chia sẻ điều gì đó với những người đã sống từ hàng trăm năm trước. Chúng ta đang ngắm nhìn ánh sáng mát lành từng làm kinh ngạc một đứa trẻ ở Philippines hay Nhật Bản từ rất lâu trước khi ô tô hay TV được phát minh.
Nhưng khoa học cho chúng ta thấy đom đóm cần sự giúp đỡ của chúng ta nếu chúng ta muốn những bài hát đó tiếp tục tồn tại ngoài đời thực. Ánh sáng nhân tạo từ đèn hiên và đèn đường khiến những chú bọ phát sáng khó nhìn thấy ánh chớp của nhau. Khi chúng ta xịt thuốc diệt côn trùng lên bãi cỏ, chúng ta làm hại những sinh vật đất nhỏ bé mà ấu trùng đom đóm ăn. Khi chúng ta đổ bê tông lên lớp đất ẩm, đom đóm mất đi những nơi chúng đẻ trứng.
Mỗi lần bạn gửi báo cáo cho Alitaptap, bạn đang giúp bảo vệ lịch sử sống động đó. Cho dù bạn phát hiện một con Đom đóm miền Đông tại Hội chợ Canfield ở Ohio, một chú Khách du lịch nhiệt đới ở Gainesville, Florida, hay một con sâu phát sáng ở một ngôi làng ở Pháp, bản ghi của bạn sẽ cho các nhà khoa học biết những loài côn trùng này vẫn đang cố gắng sinh tồn ở đâu.
Bằng cách tắt đèn ngoài trời vào ban đêm, để lại một khoảng cỏ cao nhỏ trong sân và tránh dùng thuốc xịt cỏ, chúng ta giúp đảm bảo rằng màn đêm vẫn rực rỡ với những ánh chớp thực sự. Bằng cách đó, thế hệ trẻ em tiếp theo sẽ không chỉ nghe về đom đóm trong các bài hát cũ. Các em sẽ có thể bước ra ngoài, nhìn vào bóng tối và thấy chúng đang khiêu vũ cho chính mình.