Vào một đêm tháng Tám quang mây, bạn có thể bước ra ngoài và ngắm nhìn bầu trời. Nếu sống ở thành phố lớn, bạn có thể chỉ thấy ba hoặc bốn ngôi sao sáng. Nhưng nếu ghé thăm một công viên yên tĩnh cách xa phố thị, hàng trăm ngôi sao sẽ hiện ra trong màn đêm.
Điều tương tự cũng xảy ra trên mặt đất với loài đom đóm. Khi đèn điện sáng rực chiếu khắp bãi cỏ, những ánh chớp vàng dịu êm sẽ mờ dần. Đom đóm vẫn đang cố gắng phát sáng, nhưng tín hiệu của chúng đã bị ánh sáng nuốt chửng.
Các nhà khoa học gọi thứ ánh sáng thừa thãi trong đêm này là ô nhiễm ánh sáng. Nó xảy ra khi đèn, đèn đường và đèn hiên hắt sáng đến những nơi không cần thiết. Ô nhiễm ánh sáng khiến các nhà thiên văn học khó quan sát những ngôi sao ở xa. Nó cũng khiến đom đóm khó tìm thấy nhau và nuôi dưỡng thế hệ sau.
Tin vui là ô nhiễm ánh sáng rất dễ khắc phục. Bằng cách thay đổi cách thắp sáng nhà cửa và khu vườn, chúng ta có thể mang các vì sao trở lại và đồng thời giúp đỡ loài đom đóm.
Đom đóm dùng ánh sáng để trò chuyện thế nào
Đom đóm không chớp sáng chỉ để trông cho đẹp mắt. Những cú chớp đó là một thứ ngôn ngữ. Đom đóm đực bay là đà trên thảm cỏ và nhấp nháy theo một trình tự. Mỗi loài có một mã riêng biệt. Một loài có thể chớp ngắn hai lần cứ sau mỗi ba giây. Loài khác lại tạo ra một vệt sáng dài uốn lượn hình chữ J.
Đom đóm cái đậu trên ngọn cỏ hoặc chiếc lá gần mặt đất. Chúng quan sát bầu trời để tìm đúng tín hiệu. Khi con cái thấy con đực cùng loài, nó sẽ chớp sáng trả lời từ chỗ đậu.
Cuộc trò chuyện này chỉ thành công khi đêm tối trời. Ánh chớp đom đóm rất dịu nhẹ. Nó sáng tương đương với một giọt sáng nhỏ xíu. Nếu đèn hiên hoặc đèn đường chiếu thẳng vào bãi cỏ, con cái không thể thấy kiểu bay của con đực. Con đực cũng không thể thấy lời đáp nhỏ bé của con cái từ mặt đất.
Khi đom đóm không thể nhìn thấy nhau, chúng không thể giao phối. Chỉ sau vài năm, số lượng đom đóm trong khu vườn đó sẽ sụt giảm. Bầu trời tối mang lại cho những côn trùng này một không gian yên tĩnh để nói ngôn ngữ phát sáng của chúng.
Lumen là gì
Để khắc phục ô nhiễm ánh sáng, chúng ta cần hiểu cách đo lường ánh sáng. Khi mua bóng đèn, trên hộp có ghi một con số kèm theo từ lumen.
Lumen là đơn vị đo tổng lượng ánh sáng mà bóng đèn phát ra. Bạn có thể hình dung lumen giống như việc đo lượng nước trong một chiếc cốc. Một chút nước bắn ra giống như đèn có số lumen thấp. Cả một xô nước lớn đổ ào xuống một lúc giống như đèn có số lumen cao.
Nhiều năm trước, mọi người thường nhìn vào oát để đoán độ sáng của bóng đèn. Nhưng oát chỉ cho biết bóng đèn tiêu thụ bao nhiêu điện năng. Còn lumen mới cho biết ánh sáng thực sự sáng đến mức nào.
Một chiếc đèn pin để đọc sách trong lều có thể phát ra 50 lumen. Đó là lượng ánh sáng vừa đủ cho mắt bạn ở khoảng cách gần. Một ngọn đèn đường cũ có thể phát ra 5.000 lumen. Đó là một luồng sáng khổng lồ.
Nhiều loại đèn hiên ngoài trời sáng hơn mức cần thiết. Một bóng đèn 800 hoặc 1.000 lumen có thể làm ngập cả khu vườn trong ánh chói chang. Độ sáng cao đó làm lóa mắt đom đóm ở gần thảm cỏ.
Đối với lối đi bộ hoặc hiên nhà, bóng đèn từ 200 đến 400 lumen thường là quá đủ. Nó cung cấp đủ ánh sáng để mọi người đi lại an toàn mà không làm lóa mắt các loài động vật ban đêm.
Đèn có chụp giữ ánh sáng ở đúng nơi
Độ sáng chỉ là một nửa câu chuyện. Ánh sáng chiếu đi đâu cũng quan trọng không kém.
Bạn đã bao giờ nhìn thấy một bóng đèn trần trụi treo trước cửa chưa? Ánh sáng tóe ra mọi hướng. Nó bay vút lên bầu trời. Nó chiếu ngang vào cửa sổ nhà hàng ích. Nó đập vào cây cối và bãi cỏ ở gần.
Khi ánh sáng bắn thẳng lên trời, nó dội vào các hạt bụi và mây. Điều này tạo ra một lớp sáng mờ ảo bao trùm cả thành phố. Các nhà thiên văn học gọi lớp sáng này là ánh sáng nền bầu trời. Ánh sáng nền làm che khuất các vì sao.
Khi ánh sáng chiếu sang ngang, nó tràn ngập bãi cỏ nơi đom đóm sinh sống.
Giải pháp là dùng thiết bị chiếu sáng có chụp che. Chụp đèn là một lớp vỏ chắc chắn che ở phía trên và hai bên bóng đèn. Nó hoạt động giống như vành của một chiếc mũ lưỡi trai. Chụp đèn ép toàn bộ ánh sáng phải chiếu thẳng xuống mặt đất.
Đèn được che chắn hoàn toàn sẽ chiếu sáng bậc thềm nơi bạn bước đi. Nhưng nó giữ cho bầu trời phía trên tối mịt và giữ cho bãi cỏ xung quanh tối mát ở bên dưới.
Khi dùng đèn có chụp, bạn không lãng phí năng lượng để thắp sáng bầu trời. Bạn chỉ đặt ánh sáng ở đúng nơi đôi chân cần.
Màu sắc của đèn ban đêm
Màu sắc của đèn ngoài trời cũng rất quan trọng đối với động vật hoang dã về đêm.
Đèn màu trắng sáng và màu xanh dương cho cảm giác giống như ánh nắng ban ngày gay gắt. Ánh sáng xanh dễ lan tỏa trong không khí và làm các sinh vật ban đêm bối rối. Nhiều loài côn trùng, trong đó có đom đóm, bị thu hút về phía đèn trắng sáng hoặc xanh dương như một chiếc bẫy. Chúng bay quanh bóng đèn cho đến khi kiệt sức hoặc bị nhện ăn thịt.
Ánh sáng ấm trông rất khác. Ánh sáng ấm có tông màu hổ phách, vàng hoặc đỏ dịu. Nó trông giống ngọn lửa trại hoặc ánh hoàng hôn hơn.
Đom đóm không phản ứng mạnh với ánh sáng vàng ấm hoặc hổ phách. Ánh sáng ấm không làm lu mờ đi ánh chớp của chúng tệ hại như ánh sáng trắng gay gắt.
Khi chọn đèn ngoài trời, hãy tìm các bóng đèn dán nhãn trắng ấm hoặc hổ phách. Giữ đèn ở mức 2.700 Kelvin trở xuống sẽ tạo ra màu ấm dịu nhẹ hơn cho đôi mắt, các vì sao và loài đom đóm.
Bản đồ Khoa học Công dân cho chúng ta thấy điều gì
Trên Alitaptap, mọi người trên khắp thế giới chia sẻ nơi họ nhìn thấy đom đóm. Ngay lúc này, vào cuối tháng Tám năm 2026, các thành viên đang ghi lại quan sát từ nhiều nơi khác nhau.
Ở Bắc Carolina, các tình nguyện viên đã báo cáo về loài Common Eastern Fireflies dọc theo phố Lewis ở Durham, gần đại lộ Western ở Raleigh, và trên đường Princeton ở Chapel Hill. Những người khác ghi nhận loài Winter Fireflies ở Mars Hill, Bắc Carolina, và tận Cumberland, Rhode Island.
Sang đến châu Âu, những người quan sát đã ghi nhận loài European Glow-worms ở Saint-Avé, France, và ở Kylmälä, Finland. Khác với đom đóm biết bay, đom đóm cái châu Âu không biết bay. Chúng đậu trên thảm cỏ và phát ra ánh sáng xanh lá cây ổn định. Ánh sáng nhân tạo rực rỡ rất dễ làm che khuất ánh sáng dịu nhẹ ổn định của chúng.
Ở Đài Loan, những người quan sát đã ghi lại các loài như Pyrocoelia praetexta ở huyện Bình Đông và Rimmed Window Fireflies ở huyện Gia Nghĩa. Xuống đến Brazil, một người quan sát đã tìm thấy Aspisoma lineatum ở Ipatinga.
Khi nhìn vào bản đồ toàn cầu này, một điểm chung nổi lên. Hầu hết các lần nhìn thấy đom đóm đều diễn ra ở các công viên, sân sau có cỏ cao, hoặc bìa rừng nơi ban đêm vẫn giữ được vẻ tối mịt. Ở những nơi đầy ắp đèn đường sáng rực không có chụp che, mọi người ghi nhận số lần nhìn thấy ít hơn hẳn.
Những cách dễ dàng bạn có thể giúp đom đóm ngay tối nay
Bạn không cần phải tắt mọi chiếc đèn trong khu phố của mình để tạo ra sự thay đổi thực sự. Những lựa chọn nhỏ quanh nhà sẽ tích tụ lại rất nhanh.
Đầu tiên, hãy nhìn vào đèn hiên và đèn sân vườn của bạn. Chúng có đang chiếu thẳng vào cây cối hoặc lên bầu trời không? Bạn có thể nhờ người lớn xoay hướng đèn xuống dưới hoặc lắp thêm chụp đơn giản cho bóng đèn.
Thứ hai, hãy kiểm tra độ sáng của bóng đèn ngoài trời. Việc đổi một bóng đèn 800 lumen lấy một bóng đèn vàng ấm 300 lumen sẽ tiết kiệm năng lượng và giữ cho khu vườn đủ tối để đom đóm sinh hoạt.
Thứ ba, chỉ dùng đèn khi bạn thực sự cần thiết. Lắp thêm cảm biến chuyển động có nghĩa là đèn sẽ tự bật khi có người đi tới, rồi tự động tắt. Bộ hẹn giờ cũng có thể tắt đèn trang trí vào cuối đêm khi mọi người đã đi ngủ.
Thứ tư, hãy kéo rèm cửa vào ban đêm. Ánh sáng trong nhà hắt qua cửa sổ làm tăng thêm ô nhiễm ánh sáng ngoài trời mà bạn không hề nhận ra.
Khi bảo vệ bầu trời tối, bạn đang cho đom đóm không gian để tỏa sáng. Bạn cũng có thể ngắm nhìn bầu trời trong đêm tháng Tám và thấy dải Ngân Hà vắt ngang bầu trời. Bầu trời tối bảo vệ thế giới trên cao và thế giới ngay dưới chân chúng ta.