Hãy thử tưởng tượng bạn đang ngồi trên một chiếc thuyền gỗ nhỏ trôi trên dòng sông nhiệt đới tối đen. Bạn không thể nhìn thấy bờ sông. Mặt nước trông giống như một tấm kính đen nhánh. Rồi người chèo thuyền tắt máy. Mọi thứ chìm vào yên lặng. Bỗng nhiên, một cái cây bên bờ sông bừng sáng. Nó không chỉ chớp sáng một chút đâu. Hàng trăm tia lửa nhỏ màu xanh vàng nhấp nháy cùng một lúc. Cây trông giống như một cây thông Noel lấp lánh giữa chốn rừng sâu. Chỉ vài giây sau, một cái cây khác ở bờ bên kia lại đáp lại bằng ánh chớp của riêng mình.
Điều này diễn ra mỗi đêm dọc theo các bờ sông ở Philippines. Trong tiếng Tagalog, ngôn ngữ bản địa được sử dụng nhiều nhất ở Philippines, từ dùng để chỉ đom đóm là alitaptap. Cái tên đó đã truyền cảm hứng cho trang web của chúng tôi. Nhưng câu chuyện về loài côn trùng sông nước này còn sâu sắc hơn nhiều so với một cái tên. Đó là câu chuyện về những loài cây độc đáo, những hướng dẫn viên sông nước địa phương và khoa học cộng đồng.
Tên gọi loài bọ phát sáng khắp các hòn đảo
Philippines là một quốc gia được tạo thành từ hơn bảy nghìn hòn đảo. Vì thế, người dân nói rất nhiều ngôn ngữ khác nhau trên khắp vùng đất này. Trong khi người nói tiếng Tagalog dùng từ alitaptap, người dân ở các hòn đảo khác lại có tên gọi riêng cho loài côn trùng này.
Trong tiếng Visayan được nói ở các hòn đảo miền trung, đom đóm được gọi là aninipot. Nếu bạn đến các vùng Panay hoặc Negros nơi mọi người nói tiếng Hiligaynon, bạn có thể nghe thấy từ duldul hoặc itaptap. Ở tiếng Ilocano, được nói ở phía bắc của đảo chính Luzon, mọi người gọi chúng là kullalanti.
Mặc dù các từ phát âm khác nhau, tất cả đều mô tả cùng một khung cảnh kỳ diệu. Trong hàng trăm năm qua, các bậc cha mẹ ở Philippines đã kể cho trẻ em nghe những câu chuyện về loài bọ phát sáng này. Một số câu chuyện cổ kể rằng đom đóm là những linh hồn nhỏ bé cầm đèn lồng để dẫn đường cho những du khách bị lạc về nhà xuyên qua khu rừng tối.
Lý do đom đóm Philippines sống gần sông ngòi
Nếu bạn sống ở Bắc Mỹ hoặc Châu Âu, bạn có thể quen nhìn thấy đom đóm ở những bãi cỏ rộng. Bản đồ cộng đồng của chúng tôi nhận được nhiều thông tin từ các công viên cỏ và sân sau nhà. Ví dụ, các mục gần đây trên Alitaptap cho thấy loài đom đóm Common Eastern Firefly ở những nơi như Rochester, New York và Clinton Township, Michigan. Những con đom đóm đó bay lượn trên thảm cỏ và bụi cây trong vườn.
Ở Philippines, nhiều loài đom đóm sống theo cách khác. Chúng phụ thuộc vào rừng ngập mặn. Rừng ngập mặn là những loài cây đặc biệt mọc trong bùn sông mặn nơi thủy triều đại dương gặp nước sông ngọt. Những cái cây này có bộ rễ đan xen dày đặc nhô lên khỏi mặt nước giống như những chiếc nhà sàn.
Ba con sông nổi tiếng ở Philippines được biết đến trên toàn thế giới với những cây đom đóm của chúng:
- Sông Iwahig ở Palawan. Con sông này chảy qua những khu rừng ngập mặn yên tĩnh nơi các con thuyền lướt nhẹ nhàng dưới những tán cây che khuất.
- Sông Abatan ở Bohol. Ở đây, những đoạn rừng ngập mặn dài uốn lượn tạo ra những đường hầm tối lớn cho côn trùng sông.
- Sông Donsol ở Sorsogon. Donsol nổi tiếng với những chú cá mập voi khổng lồ trong vịnh, nhưng các con sông trong đất liền lại thuộc về loài đom đóm.
Bên trong những khu rừng ngập mặn này, đom đóm tập trung trên những cái cây cụ thể. Chúng thường thích các loài cây có tên Sonneratia, mà người dân địa phương gọi là pagatpat. Một cái cây duy nhất có thể chứa hàng nghìn con đom đóm trưởng thành cùng một lúc.
Cuộc sống trong lớp bùn rừng ngập mặn
Tại sao đom đóm lại thích cây ngập mặn đến vậy? Câu trả lời nằm ở phần gốc thân cây.
Trước khi một chú alitaptap có thể mọc cánh và thắp sáng màn đêm, nó dành nhiều tháng dưới dạng ấu trùng. Ấu trùng đom đóm trông giống như những con sâu nhỏ có giáp. Chúng không sống trên các tán lá. Chúng bò xung quanh trong lớp bùn sông ẩm ướt gần rễ cây.
Lớp bùn đó đầy ắp thức ăn. Ấu trùng đom đóm là những kẻ săn mồi. Chúng tìm kiếm những con ốc nhỏ, giun và côn trùng mềm ẩn nấp trong đất ẩm. Rễ cây ngập mặn bảo vệ ấu trùng khỏi những con sóng lớn và cá. Lớp bùn dày vẫn giữ được độ ẩm ngay cả khi thủy triều rút xuống.
Nếu bùn khô đi hoặc bị ô nhiễm, ốc sẽ chết. Nếu ốc chết, ấu trùng đom đóm sẽ bị đói. Điều đó có nghĩa là sẽ không có đom đóm trưởng thành nào mới xuất hiện để thắp sáng những tán cây vào năm tới. Mọi phần của hệ sinh thái dòng sông đều kết nối với nhau giống như một trò chơi xếp hình.
Cách hướng dẫn viên địa phương bảo vệ dòng sông
Trong một thời gian dài, rừng ngập mặn đã bị chặt phá để nhường chỗ cho ao cá hoặc củi đốt. Những ngọn đèn đường sáng rực được xây dựng gần bờ sông. Khi ánh sáng nhân tạo rực rỡ chiếu vào cây ngập mặn, đom đóm không thể nhìn thấy nhau chớp sáng. Chúng bị bối rối và ngừng giao phối.
Ngày nay, các cộng đồng địa phương dọc theo các con sông Iwahig, Abatan và Donsol đang nỗ lực cứu lấy rừng ngập mặn của họ. Họ xây dựng các tour du lịch sinh thái do cộng đồng quản lý. Thay vì chặt phá cây cối, người dân địa phương làm thuyền trưởng và hướng dẫn viên thiên nhiên.
Những hướng dẫn viên này giữ các quy tắc nghiêm ngặt để bảo vệ loài côn trùng:
- Không chụp ảnh bằng đèn flash. Đèn flash máy ảnh làm đom đóm giật mình và làm gián đoạn tín hiệu phát sáng của chúng.
- Không dùng động cơ xăng gây tiếng ồn lớn. Nhiều hướng dẫn viên sử dụng xuồng chèo tay hoặc thuyền điện để khói động cơ không làm ô nhiễm lá cây.
- Không chạm vào cây cối. Thuyền giữ khoảng cách an toàn để các cành cây không bao giờ bị lắc mạnh.
- Giữ cho dòng sông tối mịt. Các thị trấn lân cận đồng ý hướng đèn đường ra xa mặt nước.
Các chương trình du lịch này giúp các gia đình địa phương kiếm sống trong khi vẫn giữ cho dòng sông được trong lành. Khi cộng đồng thấy rằng đom đóm sống mang lại du khách từ khắp nơi trên thế giới, rừng ngập mặn trở thành nơi mà mọi người đều muốn bảo vệ.
Những gì các điểm đến toàn cầu nói cho chúng ta biết
Các loài đom đóm sống ở hầu hết mọi châu lục trừ Nam Cực. Trên trang web của chúng tôi, những người dân theo dõi côn trùng ở nhiều bối cảnh. Ai đó ở Đài Loan có thể báo cáo về loài Rimmed Window Firefly gần lối đi trên núi. Một người quan sát ở Đức có thể phát hiện ra loài European Glow-worm đang bò trong bãi cỏ thấp. Trong khi đó, hàng ngàn người ở Bắc Mỹ ghi lại loài Common Eastern Firefly trong những buổi tối giữa mùa hè.
Tất cả những bản ghi này đều có giá trị. Nhưng các loài sông nhiệt đới như loài alitaptap ở Philippines phải đối mặt với những mối nguy hiểm khác với các loài trên bãi cỏ. Đom đóm bãi cỏ đôi khi có thể sống sót trong các công viên ngoại ô nếu việc sử dụng thuốc trừ sâu ở mức thấp. Đom đóm sông không thể chỉ chuyển đến một công viên nếu rừng ngập mặn ven sông của chúng bị chặt phá.
Khi các nhà khoa học công dân lập bản đồ các điểm xuất hiện gần bờ biển và sông nhiệt đới, các nhà nghiên cứu có thể thấy nơi nào các quần thể khỏe mạnh vẫn tồn tại. Nếu các điểm xuất hiện biến mất khỏi một con sông nơi hàng ngàn con từng chớp sáng, các nhà khoa học biết rằng ô nhiễm nước hoặc ô nhiễm ánh sáng có thể đang làm tổn hại hệ thống sông đó.
Cách bạn có thể giúp đom đóm ở bất cứ đâu
Bạn không cần phải đi đến một khu rừng ngập mặn nhiệt đới ở Palawan để bảo vệ đom đóm. Các quy tắc cơ bản tương tự cũng áp dụng ngay ngoài cửa nhà bạn.
Giữ cho khu vườn của bạn tối vào ban đêm bằng cách tắt đèn ngoài trời khi bạn không cần dùng đến. Để lại một ít lá rụng hoặc đất ẩm dọc theo mép vườn nơi ấu trùng có thể săn mồi. Tránh sử dụng bình xịt hóa chất trên bãi cỏ.
Quan trọng nhất, hãy mở rộng đôi mắt của bạn. Bất cứ khi nào bạn phát hiện ra một tia chớp trên cây, trên cánh đồng hoặc gần một con lạch, hãy dành chút thời gian để ghi lại nó. Cho dù bạn gọi nó là alitaptap, aninipot, sâu phát sáng hay đom đóm, mục ghi của bạn vẫn giúp giữ cho ánh sáng của chúng chiếu sáng trên bản đồ trong nhiều năm tới.