Những từ phát sáng trong đêm
Ngôn ngữ là cách chúng ta vẽ tranh bằng âm thanh. Khi mọi người nhìn ra khoảng trời một buổi tối mùa hè ấm áp và thấy một đốm lửa nhỏ bay qua, họ liền đặt tên cho nó. Từ rất lâu trước khi các nhà khoa học viết sách về các loài côn trùng, các gia đình và làng xóm đã tự nghĩ ra từ riêng cho những chú bọ phát sáng này.
Hãy thử nói từ alitaptap. Ở Philippines, đó là cách mọi người gọi con đom đóm. Bạn hãy thử đọc to lên xem. Nó có nhịp điệu nhẹ nhàng, vui tai, gần giống như ánh sáng chớp nháy của chính chú bọ vậy. Mỗi ngôn ngữ lại có một cách riêng để miêu tả những sinh vật này. Một số cái tên tập trung vào ánh sáng. Một số cái tên lại hướng về phần thân bọ bên dưới lớp sáng ấy. Khi nhìn vào cách những nơi khác nhau nói về đom đóm, chúng ta bắt đầu thấy rằng con người ở khắp hành tinh đều có chung một sự ngạc nhiên kỳ thú khi mặt trời lặn xuống.
Bản đồ kể câu chuyện toàn cầu
Nếu bạn mở bản đồ cộng đồng Alitaptap ngay lúc này, bạn sẽ thấy những chiếc ghim được cắm khắp nơi trên thế giới. Mọi người đang bước ra khỏi cửa nhà, nhìn vào khu vườn của mình và báo cáo những gì họ thấy. Vào cuối tháng 8, bản đồ bừng sáng với các bản ghi từ rất nhiều quốc gia khác nhau.
Ở Nhật Bản, người quan sát gần đây đã phát hiện ra loài Heike Firefly ở Chiba. Tại Đài Loan, mọi người ghi nhận loài Rimmed Window Firefly ở Đài Trung và Pyrocoelia praetexta ở Đài Bắc. Sang đến châu Âu, loài European Glow-worm đang xuất hiện. Ai đó đã phát hiện một con gần lối đi ở Augsburg, Đức. Một người quan sát khác ghi nhận nó ở Tunbridge Wells, Anh. Vượt đại dương sang Bắc Mỹ, mọi người tìm thấy loài Common Eastern Firefly ở những nơi như Poughkeepsie, New York và Homewood, Alabama.
Mặc dù những nơi này cách nhau hàng ngàn dặm và mọi người nói các ngôn ngữ hoàn toàn khác nhau, tất cả bọn họ đều đang quan sát cùng một họ bọ nhỏ bé. Họ đó có tên là Lampyridae. Cho dù ai đó gọi chúng là fireflies, glow-worms hay alitaptap, tất cả đều thuộc về cùng một nhóm côn trùng này.
Những cái tên gắn liền với sông ngòi và đồng ruộng
Ở nhiều nền văn hóa, tên gọi địa phương của đom đóm cho bạn biết đôi điều về nơi chúng sinh sống. Ở Nhật Bản, đom đóm thường gắn liền với những dòng sông sạch và bầu không khí mát mẻ ban đêm. Các dòng suối nơi chúng lớn lên cần phải trong lành và không bị ô nhiễm nặng. Khi trẻ em học tên của những loài bọ này, các em cũng đồng thời học được phần nào trong tự nhiên cần được bảo vệ.
Ở Philippines, alitaptap thường gợi lên những đêm ấm áp gần cánh đồng và dòng nước chảy chậm. Côn trùng cần đất ẩm và những nơi ẩn nấp an toàn vào ban ngày. Khi mọi người dùng một cái tên truyền thống, họ thường giữ cho ký ức về cảnh quan địa phương sống mãi trước khi các thành phố trở nên lớn và rực rỡ ánh đèn.
Đôi khi, một quan sát tại địa phương không bao gồm tên loài cụ thể nào cả. Trên bản đồ của chúng tôi, nhiều mục chỉ đơn giản ghi lại họ lớn hơn, đó là Lampyridae. Đó không phải là một lỗi. Đó là một dữ liệu chân thực. Nó có nghĩa là ai đó đã nhìn thấy một con bọ phát sáng, nhưng các nhà khoa học vẫn chưa đặt tên chính xác cho loài đó sống ở mảnh đất cụ thể ấy. Biết rằng có một chú đom đóm sống ở một thị trấn nào đó đã là một sự trợ giúp lớn, ngay cả khi chúng ta chưa biết tên khoa học chính xác của nó.
Tên gọi giúp chúng ta bảo vệ chúng như thế nào
Từ ngữ không chỉ để nghe hay ho. Chúng giúp chúng ta quan tâm đến mọi thứ. Nếu ngôn ngữ của bạn có một từ đặc biệt dành cho đom đóm, nó sẽ giống như một người hàng xóm hơn là chỉ một loài bọ khác trong đám cỏ.
Ngày nay, đom đóm phải đối mặt với những thử thách thực sự. Đèn đường sáng hơn khiến chúng khó nhìn thấy tín hiệu của nhau. Đường nhựa che lấp đi lớp đất ẩm nơi loài thức ăn yêu thích của chúng là ốc sên sinh sống. Khi ốc sên biến mất, những chú đom đóm non sẽ bị đói.
Bằng cách chia sẻ các lần nhìn thấy trên bản đồ và sử dụng tên gọi địa phương, con người kết nối với môi trường xung quanh. Khi bạn biết một sinh vật có tên trong ngôn ngữ của mình, bạn sẽ để ý khi nó ngừng xuất hiện. Bạn bắt đầu hỏi tại sao khu vườn lại tối hơn năm ngoái.
Lần tới khi bạn nhìn vào bản đồ và thấy một chiếc ghim được cắm ở một quốc gia xa xôi, hãy nhớ rằng ai đó ngoài kia đang ngắm nhìn chính xác tia chớp sáng đó. Họ có thể dùng một từ khác bạn. Họ có thể gọi nó là glow-worm, lightning bug hay alitaptap. Nhưng sự kỳ diệu thì hoàn toàn giống nhau.