Từ ngữ có thể kể câu chuyện trước cả khi bạn nhìn thấy con vật mà chúng nhắc tới. Ở Philippines, mọi người gọi đom đóm là alitaptap. Từ đó mang âm thanh tươi sáng và hình ảnh rõ nét về những gì loài côn trùng này làm trong bóng tối. Khi bạn đọc to lên, nó nghe nhanh và nhẹ nhàng, giống hệt như chính những chú côn trùng đang chớp sáng trên sông và đồng cỏ.
Những cái tên chúng ta dùng
Mọi ngôn ngữ đều có cách riêng để nói về những thứ phát sáng. Trong tiếng Anh, mọi người thường nói firefly hoặc glow-worm. Nhưng những cái tên đó đôi khi có thể đánh lừa bạn. Sâu phát sáng thực ra không phải là sâu. Nó là ấu trùng bọ cánh cứng, hoặc một con bọ cái không bao giờ mọc cánh. Tuy nhiên cái tên đó vẫn được giữ lại vì mọi người đã dùng nó hàng trăm năm.
Khi nhìn vào các báo cáo cộng đồng gần đây về Alitaptap, chúng ta thấy tên gọi từ khắp nơi trên bản đồ. Ở các vùng của châu Âu, người quan sát ghi nhận loài sâu phát sáng châu Âu. Ở Nhật Bản, mọi người bắt gặp Pyropyga alticola. Ở Hồng Kông, hồ sơ cho thấy Pyrocoelia lunata. Mỗi vùng đều có tên địa phương và tên khoa học giúp các nhà khoa học theo dõi xem loài nào sống ở đâu.
Tại sao tên gọi lại quan trọng
Các nhà khoa học dùng tên tiếng Latinh để đảm bảo tất cả mọi người đang nói về chính xác một loài côn trùng. Tên thông thường có thể thay đổi tùy theo thị trấn hoặc ngôn ngữ. Thung lũng này có thể gọi một con bọ là đom đóm, trong khi thung lũng bên cạnh lại dùng một từ hoàn toàn khác. Nếu các nhà nghiên cứu chỉ dùng biệt danh địa phương, mọi thứ sẽ trở nên rất rối rắm.
Hãy nghĩ về loài đom đóm miền Đông. Người quan sát ghi nhận loài này ở những nơi như quận Madison ở Alabama, Cincinnati ở Ohio, và Kannapolis ở North Carolina. Vì mọi người dùng chung một cái tên đã thống nhất, một nhà khoa học ở North Carolina và một ở Alabama đều biết họ đang nghiên cứu cùng một loài côn trùng.
Họ hàng thân thiết
Tất cả những loài côn trùng phát sáng này đều thuộc về một gia đình lớn gọi là Lampyridae. Dù chúng chớp sáng màu vàng rực, xanh lá dịu nhẹ, hay ánh cam ổn định, chúng đều chung một họ sinh học. Đôi khi, ai đó nhìn thấy đom đóm trong công viên hoặc trên đường mòn mà không phân biệt được chính xác loài nào. Khi điều đó xảy ra, bản ghi có thể chỉ liệt kê tên họ, Lampyridae. Đó không phải là thất bại. Nó nói với các nhà khoa học rằng một thành viên của họ đom đóm đã ở đó, ngay cả khi chưa rõ loài chính xác.
Khoa học chính là việc nhận ra những gì còn thiếu và những gì chúng ta vẫn cần tìm hiểu. Nếu chưa ai ghi nhận loài cụ thể nào sống ở một khu vườn nào đó, đó thực sự là một khoảng trống. Khoa học cộng đồng giúp lấp đầy những chỗ trống đó.
Văn hóa và cộng đồng
Từ lâu trước khi con người có đèn pin hay điện thoại thông minh, những loài côn trùng phát sáng đã thu hút sự chú ý. Các câu chuyện và thần thoại đã xuất hiện quanh chúng. Mọi người tự hỏi làm thế nào một con bọ có thể tạo ra ánh sáng mà không bị nóng. Họ viết bài hát và thơ ca về những tia lửa nhảy múa trên thảm cỏ.
Ngày nay, khi bạn đánh dấu trên một bản đồ chung để ghi lại một lần nhìn thấy, bạn đang tham gia vào truyền thống lâu đời của những người quan sát kỹ thế giới ban đêm. Dù bạn gọi chúng là alitaptap, sâu phát sáng, hay đom đóm, bạn là một phần của cộng đồng toàn cầu đang theo dõi thế giới tự nhiên. Mỗi quan sát đều giúp các nhà nghiên cứu hiểu được nơi nào những loài côn trùng này vẫn phát triển tốt và nơi nào chúng có thể cần chúng ta giúp một tay.