Hãy tưởng tượng bạn đang đứng trong một khu rừng tối ở Tennessee. Xung quanh bạn là những cây sồi và cây thông hemlock cao lớn. Mặt trời đã lặn cách đây một tiếng. Lúc đầu, bạn chẳng thấy gì ngoài những bóng cây đen thẫm. Sau đó, một đốm sáng nhỏ xíu nhấp nháy gần mặt đất. Một ánh sáng thứ hai lóe lên ngay bên cạnh. Chỉ trong vòng ba giây, hàng trăm ánh đèn vàng xanh cùng nhấp nháy khắp nơi xung quanh bạn.
Rồi cũng nhanh như vậy, mọi thứ chìm vào bóng tối hoàn toàn.
Bạn đứng chờ trong bóng tối. Bạn đếm thầm trong đầu: một, hai, ba, bốn, năm, sáu. Bỗng nhiên, cả khu rừng lại bừng sáng cùng một lúc. Trông những cái cây giống như được trang trí bằng đèn nhấp nháy. Đây là màn trình diễn hàng đêm tại Elkmont, một thung lũng núi nằm trong Vườn quốc gia Great Smoky Mountains.
Vào cuối mùa xuân hàng năm, hàng nghìn người đổ về Elkmont. Họ đến để ngắm một loài côn trùng đặc biệt mang tên Photinus carolinus. Hầu hết đom đóm ở Bắc Mỹ nhấp nháy bất cứ lúc nào chúng muốn. Mỗi con bọ có một nhịp điệu riêng của mình. Nhưng loài này lại làm một điều rất hiếm thấy. Những con đực hợp sức lại và phát sáng cùng một giây.
Bí mật của ánh sáng nhấp nháy
Để hiểu vì sao màn trình diễn này xảy ra, bạn cần biết đom đóm trò chuyện với nhau thế nào. Đom đóm dùng ánh sáng thay cho âm thanh. Đom đóm đực bay lượn trên không trung và phát sáng theo một kiểu nhất định. Đom đóm cái đậu trên mặt đất trong đám lá hoặc bãi cỏ. Nếu con cái thích kiểu nhấp nháy của con đực, nó sẽ chớp sáng lại.
Với hầu hết đom đóm, cuộc trò chuyện này rất dễ nhận ra. Lấy loài đom đóm đông phương phổ biến, loài mà nhiều người hay gặp ở sân nhà vào tháng Bảy và tháng Tám. Con đực bay lên, vẽ thành chữ "J" bằng ánh sáng vàng trong không khí rồi tắt đèn.
Loài đom đóm đồng điệu ở Elkmont lại dùng một thứ mật mã hoàn toàn khác. Con đực Photinus carolinus chớp sáng nhanh từ sáu đến tám lần liên tiếp. Chớp, chớp, chớp, chớp, chớp, chớp. Sau đó nó tắt đèn và tối hẳn trong sáu đến tám giây.
Khi hàng nghìn con đực cùng làm như vậy, cả khu rừng bừng sáng. Các nhà khoa học gọi đây là hiện tượng nhấp nháy đồng điệu. Đồng điệu đơn giản có nghĩa là xảy ra cùng một thời điểm chính xác.
Trong những giây tối trời đó, mọi con đực đều ngừng phát sáng. Khoảng lặng ngắn ngủi ấy tạo cơ hội cho con cái dưới đất lên tiếng trả lời. Con cái chờ xem đợt bùng sáng của cả nhóm. Sau đó nó chớp lại hai lần từ thảm lá. Nếu mấy con đực cứ sáng liên tục, câu trả lời yếu ớt của con cái sẽ bị chìm nghỉm trong ánh chói.
Từ bí mật địa phương đến danh tiếng toàn cầu
Những người sống gần dãy núi Smoky đã biết về loài bọ phát sáng này từ lâu. Trong nhiều thập kỷ, các gia đình ở miền đông Tennessee thường đến Elkmont vào cuối mùa xuân để ngắm đèn. Họ cứ nghĩ đom đóm nào cũng chớp đồng điệu như thế. Nó giống như một bí mật ấm cúng của riêng vùng này.
Điều đó đã thay đổi vào đầu những năm 1990. Một phụ nữ tên là Lynn Faust từng lớn lên với những chuyến đi thăm nhà gỗ của gia đình ở Elkmont. Cô rất thích ngắm đom đóm mỗi dịp xuân về. Khi lớn lên, cô đọc được một cuốn sách khoa học về đom đóm. Cuốn sách khẳng định đom đóm đồng điệu chỉ sống ở Đông Nam Á, dọc theo các bờ sông ở những nơi như Malaysia và Thái Lan.
Lynn biết điều đó không đúng sự thật. Cô đã ngồi dưới những con đom đóm đồng điệu ở Tennessee suốt cả cuộc đời mình!
Cô viết thư cho một nhà khoa học nghiên cứu về đom đóm tên là Jonathan Copeland. Lúc đầu, các nhà khoa học còn bán tín bán nghi. Họ nghĩ có thể cô đang nhìn gà hóa cuốc. Đôi khi, nếu nhìn vào quá nhiều ánh đèn nhấp nháy cùng lúc, mắt bạn sẽ đánh lừa bạn rằng chúng trùng khớp với nhau.
Tiến sĩ Copeland đã đến Elkmont để tự mình kiểm chứng. Ông mang theo máy ảnh và cảm biến ánh sáng vào rừng ban đêm. Khi đo đạc các nhịp chớp, ông nhận ra Lynn hoàn toàn đúng. Những con bọ cánh cứng thực sự đang chớp sáng theo nhịp điệu gần như hoàn hảo. Năm 1992, các nhà khoa học công bố một bài báo về đom đóm Elkmont, và tin tức lan rộng ra toàn thế giới.
Trải nghiệm của du khách ngày nay
Ngày nay, Elkmont là một trong những nơi ngắm đom đóm nổi tiếng nhất trên Trái Đất. Quá nhiều người muốn xem màn trình diễn này đến mức Vườn quốc gia Great Smoky Mountains phải tạo ra một hệ thống để bảo vệ loài bọ cùng môi trường sống của chúng.
Mỗi mùa xuân, vườn quốc gia tổ chức quay số vé. Hàng nghìn gia đình tham gia, nhưng chỉ vài trăm chiếc xe được chọn cho mỗi đêm trong tuần cao điểm. Các kiểm lâm viên đưa du khách đến khu vực ngắm cảnh bằng xe buýt đưa đón. Cách này giúp giảm xe cộ trên những con đường núi hẹp và ngăn đèn pha sáng chói làm lóa mắt đom đóm.
Du khách đi bộ dọc theo con đường mòn tối trong rừng. Ai nấy đều mang theo đèn pin được bọc bằng màng nhựa đỏ hoặc giấyσ kính đỏ. Ánh sáng trắng từ đèn pin hoặc điện thoại thông minh sẽ làm đom đóm ngừng chớp. Đom đóm không nhìn rõ ánh sáng đỏ, thế nên ánh sáng đỏ giúp con người đi lại an toàn mà không làm phiền đến lũ bọ.
Khi đến điểm ngắm, mọi người ngồi lặng lẽ trên thảm hoặc ghế xếp. Họ tắt hết các thiết bị điện tử. Khi bóng tối bao trùm khu rừng, màn trình diễn bắt đầu.
Mọi thứ bắt đầu vào khoảng 9:30 tối với vài đốm chớp rải rác. Đến 10:00 tối, hàng nghìn con đực bay qua những tán cây tối. Hàng trăm đốm sáng vàng xanh chớp sáu lần rồi chìm vào bóng tối hoàn toàn. Đám đông ngồi im lặng, lắng nghe tiếng suối chảy trên núi và ngắm khu rừng tối phát sáng.
Vì sao đom đóm đồng điệu ánh sáng
Vì sao những con bọ cánh cứng này lại đồng điệu nhịp chớp? Các nhà khoa học có hai ý chính.
Ý đầu tiên nói về những chiếc lá trong khu rừng rậm rạp. Elkmont nằm trong một thung lũng núi với nhiều cây cối rậm rạp và bụi rậm dày đặc. Nếu mọi con đực đều chớp theo thời gian ngẫu nhiên của riêng mình, khu rừng trông sẽ giống như một đám hỗn độn gồm các đốm sáng nhỏ nhấp nháy. Một con cái dưới đất sẽ rất khó nhận ra tín hiệu riêng lẻ qua kẽ lá. Bằng cách chớp cùng nhau, những con đực tạo ra một tín hiệu sáng xuyên qua tán lá dày.
Ý thứ hai liên quan đến thị giác của con cái. Đom đóm cái có đôi mắt nhạy cảm với độ sáng. Khi hàng trăm ngọn đèn cùng chớp, tổng độ sáng sẽ giúp nó dễ dàng nhận ra đom đóm đực đang ở gần.
Các nhà khoa học cũng nhận thấy một kiểu sóng rất thú vị. Sự đồng điệu không xảy ra ngay lập tức trên toàn bộ khu rừng. Thay vào đó, một con đực chớp trước và những con hàng xóm bắt chước theo sau đó vài mili-giây. Điều này tạo ra một làn sóng ánh sáng di chuyển qua khu rừng giống như làn sóng của người xem trong sân vận động.
Đom đóm cuối hè ở khu vực quanh bạn
Mùa đom đóm ở Elkmont rất ngắn. Nó kéo dài khoảng hai tuần mỗi năm, thường kết thúc vào giữa tháng Sáu. Sau đó, đom đóm trưởng thành Photinus carolinus hoàn thành việc giao phối, đẻ trứng trong đất ẩm rồi chết. Ấu trùng của chúng nở ra vào cuối mùa hè và sống trong đất, ăn những con ốc sên nhỏ cùng côn trùng mềm.
Mặc dù sự kiện ở Elkmont diễn ra vào đầu mùa hè, mùa đom đóm vẫn tiếp tục ở nhiều nơi khác cho đến tận tháng Tám. Ngay lúc này trên Alitaptap, các thành viên trong cộng đồng đang ghi lại những lần nhìn thấy đom đóm khắp Bắc Mỹ và châu Âu.
Vào đầu tháng Tám, những người theo dõi đã ghi nhận loài đom đóm đông phương phổ biến ở các nơi như Nashville, Tennessee; Durham, Bắc Carolina; Wheeling, Tây Virginia; Brooklyn, New York; và Ann Arbor, Michigan. Dù những con đom đóm ở sân sau này không chớp theo nhóm đồng điệu như bọ ở Elkmont, chúng vẫn mang đến một màn trình diễn tuyệt vời riêng ở gần bãi cỏ và bìa rừng vào mỗi buổi tối ấm áp.
Ở châu Âu, những người dùng trên Alitaptap và iNaturalist đang phát hiện ra loài sâu phát sáng châu Âu ở Pháp, Đức và Thụy Sĩ. Khác với những con đực biết bay ở Elkmont, sâu cái không hề biết bay. Chúng đậu trên thân cỏ và phát sáng dịu nhẹ để dẫn đường cho con đực bay xuống với chúng.
Mỗi loài đều tiến hóa theo cách riêng để tìm kiếm bạn đời trong bóng tối. Bạn có thể giúp bảo vệ chúng bằng cách giữ cho sân nhà tối vào ban đêm và ghi lại những lần nhìn thấy đom đóm trên Alitaptap nhé!