Từ rất lâu trước khi con người biết dùng điện thoại để ghi lại những chú bọ phát sáng hay viết sách hướng dẫn, họ đã lắng nghe màn đêm. Họ ngồi ngoài hiên nhà lúc chiều tà và ngắm nhìn những tia chớp sáng lướt qua bãi cỏ. Khi những con bọ ấy biến mất vào mùa đông, mọi người đã hát về chúng. Họ đưa đom đóm vào những bài hát ru, dân ca và những bài thơ cổ. Những giai điệu ấy cho chúng ta biết rất nhiều điều về cách con người từng sống gắn bó với loài côn trùng phát sáng này.
Hãy nghĩ xem một bài hát có thể làm gì. Nó giúp con người ghi nhớ những điều không muốn quên. Ở nhiều nơi trên thế giới, đom đóm xuất hiện trong âm nhạc vào những thời điểm thay đổi. Chúng xuất hiện khi mùa hè chuyển sang mùa thu, hoặc khi ai đó nhớ về ngôi nhà thời thơ ấu. Khi người dân ở Nhật Bản, Philippines hay những nơi khác nghe thấy một giai điệu quen thuộc, họ lại hình dung ra làn gió ấm áp và ánh đèn chớp nháy chậm rãi từ chiếc đuôi của chú bọ.
Hát cho đom đóm bay qua
Trong nhiều bài hát thiếu nhi truyền thống của Nhật Bản, đom đóm đóng một vai trò rất gần gũi. Một bài hát cổ nổi tiếng mời gọi đom đóm bay tới. Nó nhắc đến ngôi nhà sáng hay tối và chào đón chú bọ đến tỏa sáng. Những bài hát này thường được trẻ em ca vang khi chơi đùa ngoài trời lúc mặt trời lặn. Ngày ấy, nhà cửa không có đèn điện sáng rực ở mọi góc phố. Đêm thực sự rất tối. Một chú bọ phát sáng giống như người hàng quen thuộc chứ không phải là điều gì hiếm gặp.
Khi bạn xem các ghi chép cộng đồng trên Alitaptap ngay lúc này, bạn sẽ thấy mọi người tìm thấy đom đóm ở những nơi như Mizuko tại Saitama, Nhật Bản, nơi các loài như Pyropyga alticola sinh sống. Con người đã sống chung với chính xác những loài côn trùng này trong nhiều thế kỷ. Những bài hát họ sáng tác là cách để chào đón chúng. Họ đối xử với những loài côn trùng này gần giống như những vị khách nhỏ ghé thăm khu vườn.
Giai điệu của ký ức và sự mất mát
Tại sao đom đóm lại xuất hiện trong những bài hát buồn hoặc bài hát về sự trưởng thành? Một phần là vì cách chúng phát sáng rồi biến mất. Một chú bọ đơn độc lóe lên trong giây lát. Sau đó nó chìm vào bóng tối. Bạn phải nhìn thật kỹ mới biết nó đi đâu.
Điều này khiến con người nghĩ về thời gian trôi đi. Một đêm mùa hè có vẻ dài khi bạn đang ở trong đó. Nhưng mùa hè kết thúc rất nhanh. Ở những nơi như Canada và miền bắc nước Mỹ, nơi mọi người ghi lại sự xuất hiện của loài đom đóm mùa đông nhỏ bé ở Puslinch hay Whitefield khi thời tiết lạnh dần, cái lạnh đến rất nhanh. Khi sương giá phủ xuống, ánh chớp tắt ngấm. Các bài dân ca đã ghi lại cảm giác đó. Họ dùng ánh lóe sáng ngắn ngủi của đom đóm để nói về việc những khoảng thời gian đẹp đẽ trôi qua nhanh thế nào.
Lời bài hát nói gì về môi trường sống
Những bài ca cũ không chỉ có giai điệu hay. Chúng còn cho chúng ta manh mối về lịch sử. Khi một bài dân ca nhắc đến việc tìm thấy hàng nghìn con bọ phát sáng gần con sông của làng, nó cho chúng ta biết một điều quan trọng. Nó cho thấy nguồn nước rất sạch. Nó cho biết bờ sông hoàn toàn tự nhiên chứ không bị phủ đầy bê tông.
Đom đóm cần đất ẩm và những nơi ẩm ướt để ốc sên sinh sống. Ấu trùng của chúng săn những con ốc sên đó trong bùn tối. Nếu một bài hát từ một trăm năm trước kể về những chú bọ phát sáng ở mọi mương nước, nhưng ngày nay bạn chỉ tìm thấy chúng ở vài công viên được bảo vệ, bài hát đó đã trở thành một nhân chứng lịch sử. Nó chứng minh rằng môi trường sống từng rộng lớn và hoang dã hơn rất nhiều.
Tiếp tục giai điệu ấy
Ngày nay, chúng ta không cần phải đoán xem còn lại bao nhiêu con đom đóm. Mọi người sử dụng bản đồ khoa học cộng đồng để đánh dấu các điểm nhìn thấy chúng, dù đó là loài Common Eastern Firefly ở Kentucky hay European Glow-worm ở Anh. Chúng ta gõ ghi chú vào cơ sở dữ liệu thay vì chỉ hát nghêu ngao ngoài hiên nhà.
Dẫu vậy, thói quen ngắm nhìn màn đêm vẫn ở lại với chúng ta. Khi bạn phát hiện ra một tia chớp gần hàng cây và cảm thấy một chút kinh ngạc, bạn đang cảm nhận chính xác những gì người xưa đã cảm thấy từ nhiều thế hệ trước. Các bài hát có thể thay đổi, nhưng ánh sáng trên bãi cỏ thì vẫn nguyên vẹn.