Khi nghĩ đến đom đóm, chúng ta thường hình dung ra một đêm mùa hè ấm áp vào tháng bảy. Không khí ấm áp, cỏ cao và ánh sáng nhấp nháy khắp nơi. Nhưng đom đóm không biến mất ngay khi mùa hè kết thúc. Nếu bạn kiểm tra bản đồ khoa học cộng đồng Alitaptap ngay bây giờ, bạn sẽ thấy một câu chuyện khác. Khi lịch chuyển sang cuối tháng chín và đầu tháng mười, mọi người trên khắp thế giới vẫn đang ghi lại những lần nhìn thấy đom đóm. Từ những nơi lạnh giá ở Canada đến các con đường mòn trên núi ở Hồng Kông, đom đóm vẫn đang ở ngoài kia trong bóng tối. Hãy cùng chu du vòng quanh thế giới để xem chúng đang phát sáng ở đâu và điều gì làm cho những điểm đến mùa thu này trở nên đặc biệt đến vậy.
Điểm dừng chân đầu tiên đưa chúng ta đến vùng cực bắc Canada và miền bắc nước Mỹ. Nếu bạn đi bộ bên ngoài gần Rimouski ở Quebec, hoặc ở Đảo Hoàng tử Edward, bạn có thể bắt gặp một loài côn trùng nhỏ rất kiên cường được gọi là Đom đóm mùa đông. Những chú bọ này không hề bận tâm đến không khí mát mẻ hơn của mùa thu. Mọi người đã ghi nhận đom đóm mùa đông ngay tại các khuôn viên đại học như UQAR, và ở những nơi như Gilford, New Hampshire, và Đảo Cape ở New Jersey. Ngay cả khi nhiệt độ giảm xuống, những sinh vật nhỏ bé này vẫn hoạt động. Chúng có lịch trình khác với những chú bọ phát sáng giữa mùa hè. Việc quan sát chúng đòi hỏi một chiếc áo khoác ấm và một đôi giày bước thật êm. Khi bạn đi dạo qua những khu dân cư phía bắc này hoặc các rìa rừng vào cuối tháng chín, hãy tắt đèn pin. Hãy để mắt bạn quen với bóng tối để bạn có thể bắt gặp chuyển động mờ ảo của một con đom đóm mùa đông đang đậu trên thân cây hoặc một khúc gỗ ẩm.
Bây giờ, chúng ta hãy đi nửa vòng trái đất đến những ngọn đồi nhộn nhịp của Hồng Kông. Trên Alitaptap, các lần ghi nhận gần đây cho thấy hoạt động rất sôi nổi ngay trên High West và dọc theo các lối mòn của Tai Po Kau và Tai Mo Shan. Ở đây, những người quan sát đang tìm thấy các loài có cái tên tuyệt vời như Pygoluciola qingyu, Pyrocoelia lunata và Lamprigera taimoshana. Những nơi này rất khác so với một khu vườn sau nhà yên tĩnh ở New Hampshire. Chúng là những công viên núi rừng ẩm ướt, nơi không khí có cảm giác dày đặc và xanh mát. Nếu bạn ghé thăm một con đường mòn ở Hồng Kông vào mùa thu, bạn đang bước vào một ngôi nhà giàu có, ẩm ướt, nơi đom đóm phát triển mạnh dưới bóng của những cây lớn và gần các con suối trong rừng. Đi dạo trên những con đường mòn này vào ban đêm có nghĩa là chú ý bước đi trên những hòn đá ướt và lắng nghe tiếng lá xào xạc. Đom đóm ở đây có thể không chớp sáng theo đúng mẫu như những con ở công viên địa phương của bạn, nhưng chúng có chung một thứ ngôn ngữ bí mật của ánh sáng.
Nếu chúng ta chuyển sang châu Âu, một nhóm đom đóm khác lại xuất hiện vào cuối mùa. Các bản ghi nhận từ cuối tháng chín cho thấy mọi người tìm thấy loài sâu phát sáng châu Âu ở những nơi như Trégueux ở Pháp, Budenheim ở Đức, và thậm chí ở phía bắc như Phần Lan và Slovakia. Sâu phát sáng châu Âu có cái tên khá buồn cười vì con cái không có cánh. Chúng trông hơi giống những con ấu trùng nhỏ có giáp, và chúng đậu trên mặt đất hoặc các loại cây thấp, tỏa ra ánh sáng màu xanh lá cây ổn định để gọi những con đực bay tới. Nếu bạn tìm kiếm chúng ở một vườn quốc gia Tây Ban Nha như Covadonga, hoặc gần một thị trấn ở Phần Lan, bạn đang nhìn xuống bãi cỏ thay vì nhìn lên không trung. Bạn cần sự kiên nhẫn và những bước chân thật nhẹ nhàng. Bởi vì những con sâu phát sáng này dành nhiều thời gian ngay trên mặt đất, việc bước ra khỏi lối mòn có thể nghiền nát chúng hoặc thức ăn của chúng. Đó là lý do tại sao việc ở lại trên đường mòn là quy tắc quan trọng nhất khi ngắm đom đóm.
Ở các vùng ấm hơn của châu Mỹ, mùa này mang một cảm giác hoàn toàn khác. Vào cuối tháng chín, những người quan sát đã ghi nhận loài Aspisomoides bilineatum ở Culiacán, Mexico, và Aspisoma lineatum ở Santa Fe, Argentina. Những nơi nhiệt đới và cận nhiệt đới này không có tuyết lạnh giá như Canada vào mùa thu. Mùa đom đóm của chúng kéo dài hơn trong năm. Nếu bạn đi bộ gần một con sông hoặc một cánh đồng ẩm ướt ở những khu vực này, không khí vẫn đủ ấm để đom đóm tiếp tục bay và tìm kiếm nhau lâu sau khi mùa hè ở phương bắc đã phai nhạt. Mỗi vùng miền đều có nhịp điệu riêng. Đom đóm ở Argentina đang sống trong một khí hậu hoàn toàn khác với những con ở Phần Lan, nhưng cả hai nhóm đều dựa vào chính những đêm tối để gửi đi tín hiệu của mình.
Vậy làm thế nào để bạn quan sát những sinh vật này mà không làm phiền chúng? Dù bạn đang ở Bắc Carolina để tìm kiếm đom đóm thông thường miền đông hay đang đi dạo trên một con đường mòn ở châu Âu, các quy tắc vẫn rất đơn giản. Đầu tiên, hãy tắt đèn pin sáng và màn hình điện thoại của bạn. Ánh sáng trắng chói lóa làm mắt bạn lóa đi để bạn không thể nhìn thấy những đốm sáng nhỏ xung quanh. Nó cũng làm đom đóm bối rối, khiến chúng khó tìm thấy nhau hơn. Nếu bạn thực sự cần đèn để đi lại an toàn, hãy dùng bộ lọc màu đỏ hoặc một miếng vải đỏ che đèn pin lại. Đom đóm không thể nhìn thấy ánh sáng đỏ rất rõ, vì vậy nó giúp bạn đi lại an toàn trên đường mòn mà không làm chúng bị lóa mắt.
Thứ hai, hãy để đôi tay yên một chỗ. Có thể bạn sẽ rất muốn bắt một con đom đóm cho vào lọ để ngắm kỹ hơn, nhưng điều này khiến chúng rất căng thẳng. Đom đóm có đời sống trưởng thành rất ngắn, và công việc chính của chúng là tìm bạn đời và đẻ trứng cho năm sau. Nếu chúng dành khoảng thời gian ngắn ngủi đó bị mắc kẹt trong hộp nhựa, chúng sẽ lỡ mất cơ hội. Thay vì bắt chúng, hãy đứng yên tại chỗ. Quan sát cách chúng di chuyển. Chú ý xem ánh sáng của chúng là một tia chớp nhanh, một ánh sáng ổn định hay một nhịp đập chậm.
Cuối cùng, hãy nghĩ về nơi chúng gọi là nhà. Đom đóm cần đất ẩm, lá rụng và không gian tối để sống. Khi con người xây dựng đèn đường sáng rực hoặc rải nhựa lên các cánh đồng, đom đóm sẽ biến mất. Các nhà khoa học nghiên cứu những loài côn trùng này dựa vào các bản đồ khoa học cộng đồng như Alitaptap để theo dõi nơi đom đóm vẫn đang bám trụ. Khi bạn ghi lại một lần nhìn thấy, bạn đang giúp các nhà nghiên cứu thấy được khu phố và công viên hoang dã nào vẫn có quần thể đom đóm khỏe mạnh. Bạn đã trở thành một phần của đội ngũ quan sát toàn cầu.
Ngắm đom đóm mùa thu là một cuộc phiêu lưu. Nó chứng minh rằng thiên nhiên không tuân theo một lịch trình nghiêm ngặt. Dù bạn đang mặc áo len ấm áp ở Canada hay lắng nghe âm thanh ban đêm trong một công viên ở Hồng Kông, bóng tối vẫn tràn đầy sự sống. Lần tới khi bạn bước ra ngoài vào một buổi tối mùa thu mát mẻ, hãy dừng lại một chút. Hãy để mắt bạn quen dần. Bạn có thể sẽ phát hiện ra một tia sáng nhỏ nhấp nháy nhắc nhở bạn rằng thế giới tự nhiên vẫn luôn bận rộn hoạt động, ngay trong chính khu phố của bạn.