Kung titingin ka sa tuktok ng iyong screen, makikita mo ang salitang Alitaptap. Ito ang pangalan ng ating website. Pero saan nga ba nanggaling ang salitang ito?
Nanggaling ito sa wikang Tagalog. Ang Tagalog ay isa sa mga pangunahing wika sa Pilipinas. Sa Tagalog, ang ibig sabihin ng alitaptap ay firefly.
Ang Tagalog din ang pinagbatayan ng Filipino, ang pambansang wika ng Pilipinas. Nakasalig ang Filipino sa Tagalog, at humihiram din ito ng mga salita mula sa iba pang wikang sinasalita sa buong kapuluan at sa mga wikang nagmula sa ibang bansa — Espanyol, Ingles, Tsino, Malay, at marami pang iba. Kaya hindi lamang panrehiyong salita ang alitaptap. Isa itong salitang pag-aari ng buong bansa.
Ang Pilipinas ay isang bansang binubuo ng mahigit 7,000 isla sa Timog-Silangang Asya. Maraming iba't ibang wika ang ginagamit ng mga tao sa mga islang ito. Kaya naman, hindi lang isa ang tawag nila sa alitaptap.
Sa rehiyon ng Kabisayaan, aninipot ang tawag sa alitaptap ng mga taong nagsasalita ng Cebuano o Hiligaynon. Sa ibang lugar naman, may tumatawag sa kanila na alipato o anino. Bawat salita ay naglalarawan sa napakaliit at nagliliwanag na insektong sumasayaw sa gabi.
Nang pumili kami ng pangalan para sa ating mapa ng citizen-science sa buong mundo, ang salitang alitaptap ang naging pinakatumpak na piliin. Ipinagkakabit nito ang ating gawain sa isang lugar kung saan daan-daang taon nang pinaiilawan ng mga alitaptap ang mga gilid ng ilog. Ipinaaalala nito sa atin na ang mga tao sa buong mundo ay nagmamasid at nagmamalasakit sa mga nagliliwanag na salagubang na ito.
Ang mga Alitaptap sa mga Puno ng Bakawan
Sa Hilagang Amerika at Europa, maraming tao ang naghahanap ng alitaptap sa mga madiwas na bakuran, bukirin, o mga parke sa lungsod. Sa ating mapa ngayon, maraming tao ang nagtatala ng mga nakikita nilang alitaptap sa iba't ibang dako. May nakakita ng Common Eastern Firefly sa mga lugar tulad ng Chapel Hill, North Carolina, at Eaton County, Michigan. May nagtala rin sa Dehradun, India ng malaking alitaptap na Lamprigera yunnana. Isa namang tao sa Tai Po Kau, Hong Kong ang nakakita ng Pyrocoelia lunata.
Sa Pilipinas, sa napaka-espesyal na mga lugar nakatira ang mga alitaptap. Marami sa kanila ang gumagawa ng bahay sa tabi ng mga ilog na pinaliligiran ng mga puno ng bakawan.
Ang mga bakawan ay mga punong tumutubo sa basang lupa sa may tabing-dagat. Ang kanilang mga ugat ay lumilitaw sa mababaw na tubig na mukhang matataas na tiyakad na kahoy. Ang tubig sa paligid ng mga ugat ng bakawan ay matabang o brackish. Ang ibig sabihin nito, ito ay halo ng maalat na tubig-dagat at sariwang tubig-ilog.
Ang mga bakawan na ito ay gumagawa ng perpektong tirahan para sa mga alitaptap. Ang tirahan (o habitat) ay ang likas na tahanan kung saan nakakahanap ang hayop ng pagkain, tubig, at masisilungan. Ang basang putik sa ilalim ng mga puno ng bakawan ay nananatiling basa buong taon. Dahil sa basang lupang ito, nananatiling malambot at malamig ang lupa.
Ang mga babaeng alitaptap ay nangingitlog sa basang lupa o sa basang balat ng puno. Kapag napisa ang mga itlog, ang mga batang alitaptap ay tinatawag na larva. Ang mga larva ng alitaptap ay mukhang maliliit na uod na may baluti. Naglalakad sila sa putik upang maghanap ng pagkain. Kumakain sila ng maliliit na suso, bulate, at maliliit na kuhol na nakatira malapit sa tubig. Kapag natuyo o nadumihan ang matubig na gilid ng ilog, nawawala ang mga suso. Kapag walang suso, nagugutom at namamatay ang mga batang alitaptap. Kaya naman napakahalaga ng malulusog na puno ng bakawan.
Sama-samang Pagtitipon sa Gabi
May ilang uri ng alitaptap sa Pilipinas na gumagawa ng isang kamangha-manghang bagay. Daan-daan o libu-libong matatandang alitaptap ang nagsasama-sama sa iisang puno ng bakawan.
Kapag sumapit ang gabi, nagkakabuhay ang mga puno. Nauupo ang mga insekto sa mga dahon at sabay-sabay na pinakikislap ang kanilang mga ilaw. Mula sa bangka sa ilog, ang isang puno ng bakawan ay nagmumukhang pinaliligiran ng kumukurap na mga ilaw-Pasko.
Bioluminescence ang tawag ng mga siyentipiko sa ilaw na ito. Isa itong mahabang salita na binubuo ng dalawang bahagi. Ang bio ay nangangahulugang buhay, at ang luminescence naman ay umiilaw o nagliliwanag. Gumagawa ng ilaw ang mga alitaptap sa loob ng kanilang katawan sa pamamagitan ng paghahalo ng mga likas na kemikal at oksiheno. Hindi tulad ng bombilya sa iyong silid, ang ilaw ng alitaptap ay halos walang init na ibinubuga. Halos lahat ng lakas nito ay direktang nagiging maliwanag na ilaw.
Bakit sila sabay-sabay na kumikislap sa mga puno? Ginagamit ng mga matatandang alitaptap ang kanilang ilaw upang makipag-usap sa isa't isa. Nagpapadala sila ng mga hudyat ng ilaw upang makahanap ng kapareha sa kanilang sariling uri. Kapag libu-libo ang kumikislap sa tabi ng ilog, nakalilikha ito ng isang maliwanag na hudyat na kitang-kita mula sa malayo sa ibabaw ng madilim na tubig.
Tatlong Lugar Kung Saan Makakakita ng mga Alitaptap sa Pilipinas
Kung maglalakbay ka sa Pilipinas sa gabi, may ilang sikat na lugar kung saan ipinapakita ng mga lokal na komunidad sa mga bisita ang mga nagliliwanag na punong ito.
Una ay ang Iwahig River sa Puerto Princesa, sa isla ng Palawan. Sumasakay ang mga bisita sa mga tahimik na bangka at dahan-dahang naglalayag sa madilim na ilog na pinaliligiran ng matatabang bakawan. Ang mga puno sa gilid ng ilog ay nagliliwanag dahil sa libu-libong maliliit na ilaw. Sobrang linaw ng tubig kaya kung minsan ay makikita mo ang repleksyon ng mga kumikislap na ilaw sa ibabaw ng ilog.
Pangalawa ay ang Abatan River sa Bohol. Dito, pwedeng mag-night tour ang mga bisita gamit ang paddleboard o maliliit na bangka. Sumasayaw ang ilog lagpas sa mga tahimik na nayon at makakapal na kagubatan ng bakawan. Alam ng mga lokal na tour guide kung aling mga puno ang mas gusto ng mga alitaptap. Mas nakahihikayat ng maraming alitaptap ang ilang partikular na puno ng bakawan dahil ang makakapal nitong dahon ay magandang silungan laban sa hangin at ulan.
Pangatlo ay ang lugar sa paligid ng Donsol sa Sorsogon. Sikat ang Donsol sa buong mundo dahil sa malalaking butanding na lumalangoy sa karagatan nito sa araw. Pero kapag lumubog na ang araw, pumupunta ang mga bisita sa Ogod River. Dinadala ng mga tahimik na bangka ang mga biyahero sa ilog upang makita ang mga puno ng bakawan na puno ng kumikislap na mga alitaptap.
Kung Paano Pinoprotektahan ng mga Lokal na Komunidad ang Kanilang mga Alitaptap
Ang mga alitaptap ay malalambot, maliliit, at sensitibo sa mga pagbabago sa kanilang paligid. Kapag naistorbo ng mga tao ang kanilang tirahan, mabilis na mawawala ang kanilang mga ilaw.
Nagsikap nang husto ang mga komunidad sa Iwahig, Bohol, at Donsol upang gumawa ng mga ligtas na paraan para makakita ng alitaptap ang mga tao. Binuo nila ang mga programa ng turismo ng komunidad na pinamamahalaan mismo ng mga lokal na mamamayang nakatira malapit sa mga ilog.
Una, nililimitahan ng mga lokal na tour guide kung ilang bangka lang ang pwedeng maglayag sa ilog gabi-gabi. Ang sobrang daming bangka ay gumagawa ng ingay at mga alon na nakagugulo sa mga gilid ng ilog.
Pangalawa, gumagamit ang mga guide ng matatahimik na bangka. Sa maraming tour, gumagamit sila ng mga sagwan na kahoy o maliliit na de-kuryenteng motor sa halip na maingay na makinang diesel. Ang usok ng diesel at maingay na tunog ay nakatatakot sa mga hayop at nakalalason sa sariwang hangin.
Pangatlo, may mahigpit na mga tuntunin tungkol sa artipisyal na ilaw. Ang artipisyal na ilaw ay ang ilaw na gawa ng tao, tulad ng mga ilaw sa kalsada, flashlight, at screen ng telepono. Kapag itinutok ang maliwanag na ilaw ng tao sa mga puno, hindi na makikita ng mga alitaptap ang mga kumikislap na hudyat ng isa't isa. Katulad ito ng pagtatangkang bumulong sa isang kaibigan habang may humihihip ng napakaingay na trumpeta sa tabi ng iyong tainga. Hinihiling ng mga guide sa mga bisita na patayin ang mga flashlight, itago ang mga umiilaw na telepono, at huwag gumamit ng flash ng kamera.
Pang-apat, pinoprotektahan ng mga komunidad ang mismong mga puno ng bakawan. Bawal sa batas ang pagputol ng bakawan sa mga lugar na ito sa tabi ng ilog. Nagtatanim ang mga lokal na grupo ng mga bagong punla ng bakawan upang palitan ang mga punong nawala dahil sa mga nakaraang bagyo. Sa pamamagitan ng pagpapanatiling makapal ng kagubatan, natitiyak nila na may matitirhan ang mga alitaptap sa mga susunod pang taon.
Bakit Mahalaga sa Alitaptap ang mga Nakikitang Alitaptap sa Pilipinas
Kapag nagtala ka ng alitaptap sa ating website, tumutulong ka sa mga siyentipiko na iguhit sa mapa kung saan nakatira ang mga alitaptap sa buong mundo.
Ang tala ng nakitang Common Eastern Firefly sa Philadelphia County, Pennsylvania, o sa West Chester, Pennsylvania, ay nagsasabi sa atin kung kumusta ang lagay ng mga alitaptap sa mga nayon o pamayanan sa labas ng lungsod. Ang ulat tungkol sa European Glow-worm sa Sandown, United Kingdom, o sa South Savo, Finland, ay nagbibigay ng mga pahiwatig tungkol sa mga uri sa Europa. Ang tala naman ng Atyphella scintillans sa New South Wales, Australia, ay nagpapakita sa atin kung saan nakaliligtas ang mga alitaptap sa Timog na Hati ng Mundo (Southern Hemisphere).
Kapag ang mga miyembro sa Pilipinas ay nagtatala ng mga nakikitang alitaptap sa mga ilog tulad ng Iwahig o Abatan, nakalilikom sila ng mahahalagang datos tungkol sa mga uri ng alitaptap sa mga bakawanan sa baybayin. Maraming lugar sa baybayin sa Timog-Silangang Asya ang mabilis na nagbabago dahil sa paglaki ng mga lungsod at pagtaas ng antas ng dagat. Ang pagsubaybay kung saan kumikislap pa rin ang mga alitaptap ay tumutulong sa mga mananaliksik na maagang mapansin ang mga pagbabagong ito.
Hindi mo kailangang tumira malapit sa isang tropikal na ilog ng bakawan upang protektahan ang mga alitaptap. Ang mga aral mula sa mga tour guide sa Pilipinas ay magagamit din sa mga bakuran saanman sa mundo. Pwede mong patayin ang mga ilaw sa balkonahe sa gabi upang makita ng mga alitaptap ang isa't isa. Pwede kang mag-iwan ng kaunting natuyong dahon o basang lupa sa iyong hardin kung saan makapangangaso ng suso ang mga larva. At pwede mong itala ang iyong mga nakikita sa Alitaptap. Ang bawat tuldok sa ating mapa ay tumutulong na bumuo ng mas maliwanag na hinaharap para sa mga alitaptap saanman sa mundo.